معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان با هشدار نسبت به افزایش خطر بروز وبا در زنجان برای فصول گرم سال، بر لزوم آمادگی مستمر نظام سلامت، تشخیص زودهنگام و کنترل منابع آلودگی به‌ویژه آب و سبزیجات تأکید کرد و گفت: هرگونه افزایش غیرعادی موارد اسهال باید به‌عنوان زنگ خطر جدی تلقی شود.

دکتر محمدرضا صائینی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان، در سمینار «مراقبت و درمان بیماری‌های حاد روده‌ای (وبا)» که روز شنبه ۳۰ خرداد در بیمارستان حضرت ولیعصر(عج) زنجان برگزار شد، با اشاره به ضرورت توجه جدی به این بیماری، اظهار کرد: آلودگی محیطی و ورود فاضلاب به چرخه غذایی از مسیر آب، سبزیجات و میوه‌ها از عوامل مهم انتقال این بیماری هستند، افزود: **سبزیجاتی که با فاضلاب خام آبیاری می‌شوند، می‌توانند یکی از اصلی‌ترین مسیرهای انتقال بیماری باشند و این موضوع یک عامل واقعی برای تضعیف سلامت جامعه است.**

 بحران پنهان در سفره‌های سبز

هشدار معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان درباره آبیاری سبزیجات با فاضلاب خام، فراتر از یک اخطار ساده بهداشتی است. این جمله، پرده از واقعیتی برمی‌دارد که سال‌ها در سکوت خبری فرو رفته است: بخش قابل‌توجهی از تولیدات کشاورزی پیرامون کلان‌شهرها و حتی مناطق روستایی، با آبی انجام می‌شود که نه‌تنها استانداردهای زیستی را نقض می‌کند، بلکه به‌صراحت سلامت عمومی را به مخاطره می‌اندازد.

وقتی سخن از فاضلاب خام به میان می‌آید، یعنی سفره‌ای که روزانه در بازارهای محلی و فروشگاه‌های زنجان چیده می‌شود، به‌طور بالقوه حامل عوامل بیماری‌زایی چون ویبریو کلرا، تیفوئید، هپاتیت A و انبوهی از انگل‌های روده‌ای است. این مسئله فقط یک معضل زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به‌وضوح نشان می‌دهد که نظارت‌های میدانی بر منابع آب کشاورزی، دچار شکاف‌های جدی است و یا در برخی موارد، به‌دلیل فشارهای اقتصادی یا کمبود منابع آبی پاک، چشم‌ها بر این واقعیت بسته شده است.

آنچه دکتر صائینی «عامل واقعی برای تضعیف سلامت جامعه» می‌نامد، دقیقاً به همین زنجیره‌ی خاموش آلودگی اشاره دارد که از چاه‌ها و رودخانه‌های آلوده آغاز می‌شود، به مزارع سبزی‌کاری می‌رسد، و در نهایت در بشقاب خانواده‌های زنجانی پایان می‌یابد. اگر این زنجیره را نادیده بگیریم، هیچ‌گونه اقدام اورژانسی در بیمارستان‌ها نمی‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیر آن را خنثی کند؛ چراکه منبع اصلی آلودگی، همچنان پابرجا خواهد ماند و هر طغیان، فقط نوک کوه یخ خواهد بود.

 درس‌های گذشته، خطرهای آینده

تأکید معاون بهداشت بر تجربه‌ی موفق کنترل طغیان سال ۱۳۹۰ در ابهر و خدابنده – که منشأ آن سبزیجات آلوده از استان قزوین بود – نشان می‌دهد که راهکارهای عملیاتی برای مقابله با این تهدید وجود دارد، اما متأسفانه این راهکارها غالباً واکنشی هستند، نه پیشگیرانه. ضدعفونی رایگان سبزیجات در محل عرضه، هرچند در آن مقطع کارساز بود، اما پاسخی مقطعی به یک بحران لحظه‌ای محسوب می‌شود.

پرسش اساسی این است: چرا پس از ۱۴ سال، هنوز از آبیاری سبزیجات با فاضلاب خام به عنوان یک «عامل واقعی» یاد می‌شود؟ چرا نظام نظارتی نتوانسته است این شیوه‌ی خطرناک را ریشه‌کن کند؟ پاسخ را باید در چند لایه جستوجو کرد: نخست، کمبود شدید منابع آب سالم در برخی مناطق که کشاورزان را ناگزیر به استفاده از هر منبع آبی، حتی فاضلاب تصفیه‌نشده می‌کند؛ دوم، نبود سازوکارهای نظارتی مستمر و بازدارنده که رها کردن زمین‌ها به آبیاری غیرمجاز را بی‌هزینه جلوه دهد؛ سوم، فاصله‌ی عمیق میان دستگاه‌های متولی آب، کشاورزی و بهداشت که هر کدام به‌گون‌های مجزا عمل می‌کنند و هماهنگی‌های فصلی، جای اتحاد راهبردی دائمی را گرفته است.

در شرایطی که تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های پی‌درپی، فشار بر منابع آبی را مضاعف کرده، پیش‌بینی می‌شود که استفاده از فاضلاب خام در کشاورزی، نه‌تنها کاهش نیابد، بلکه افزایش یابد. در چنین وضعیتی، هشدار دکتر صائینی نباید به‌عنوان یک اخبار تکراری فصل گرم تلقی شود، بلکه باید به مثابه یک فراخوان جدی برای بازطراحی نظام تأمین آب کشاورزی و بازتعریف اولویت‌های نظارت بهداشتی در استان زنجان در نظر گرفته شود.

بیان صریح این موضوع از سوی یک مقام ارشد بهداشتی، اگرچه گامی مهم در جهت آگاهی‌بخشی عمومی است، اما تا تبدیل شدن به یک اقدام مؤثر و پایدار، فاصله‌ی قابل‌توجهی وجود دارد. آنچه از بیان دکتر صائینی برمی‌آید، ترسیم دقیق یک آسیب‌شناسی است، اما نقش و تکلیف سایر نهادها – از جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای تا دادستانی و سازمان صنعت، معدن و تجارت – در این آسیب‌شناسی کمتر مورد اشاره قرار گرفته است.

مادامی که گزارش‌های میدانی از وجود مزارع سبزی‌کاری با آبیاری غیرمجاز حکایت دارد، اما هیچ برخورد قانونی مؤثری صورت نمی‌پذیرد، این هشدارها در بهترین حالت، به توصیه‌های تغذیه‌ای در ایام اوج بیماری محدود خواهند شد.

برای عبور از این بن‌بست، حداقل سه اقدام ضروری است: اول، تهیه‌ی نقشه‌ی دقیق از منابع آبی مورد استفاده در مزارع سبزی‌کاری استان و اعلام عمومی نتایج آن؛ دوم، ارائه‌ی تسهیلات و مشوق‌های اقتصادی به کشاورزانی که به سمت سیستم‌های آبیاری سالم و تصفیه‌ی کم‌هزینه حرکت می‌کنند تا معیشت آن‌ها در گرو تخریب سلامت عمومی نباشد؛ سوم، ایجاد یک سامانه‌ی گزارش‌دهی سریع میان بیمارستان‌ها، شبکه‌ی بهداشت و اداره‌ی محیط‌زیست که هرگونه افزایش موارد اسهالی را نه فقط به‌عنوان یک آمار بالینی، بلکه به‌عنوان یک شاخص هشداردهنده از وضعیت آب و غذا در منطقه تلقی کند.

در نهایت، روزی که دیگر مجبور نباشیم خبرهای طغیان وبا را با عبارت «سبزیجات آلوده از استان همجوار» تحلیل کنیم، آن روز یعنی گامی واقعی در مسیر «پیشگیری» برداشته‌ایم، نه «مدیریت بحران». مردم زنجان، پیش از آنکه مصرف‌کننده‌ی نهایی باشند، شهروندانی‌اند که حق دارند آب و غذایی سالم مصرف کنند؛ و این حق، تنها با سخنرانی و سمینار تأمین نمی‌شود، بلکه نیازمند عزمی فرابخشی و نظارتی است که متأسفانه هنوز به‌درستی شکل نگرفته است.